Tuần này, một trong những ứng dụng NFT được yêu thích nhất trong lịch sử Web3 đã chính thức tắt đèn. Không phải vì hack. Không phải vì áp lực quản lý. Mà vì một lý do tàn nhẫn hơn nhiều: không có doanh thu.
POAP, giao thức chứng minh tham dự đã phục vụ cộng đồng suốt 5 năm, vừa đóng cửa. Tôi không ngạc nhiên. Nhưng tôi buồn.
Có một điều mà ít người nói ra khi nhắc đến POAP: đây không phải là một câu chuyện về công nghệ thất bại. Đây là câu chuyện về sự thất bại của một mô hình kinh tế. Và nó sẽ ám ảnh cả ngành công nghiệp này trong nhiều năm tới.
Bối cảnh: một ngôi sao đã từng tỏa sáng
Để hiểu vì sao một giao thức “tốt” lại chết, ta phải nhìn lại nó đã sinh ra như thế nào. POAP ra đời vào khoảng năm 2019, khi khái niệm “bằng chứng tham dự” còn quá xa lạ. Ý tưởng vô cùng đơn giản: mỗi người dự một sự kiện sẽ được mint một NFT đặc biệt—như một con tem kỷ niệm. Không có giá trị tài chính, không hứa hẹn lợi nhuận, chỉ là dấu vết của sự hiện diện.
Vào thời đỉnh cao, POAP xuất hiện ở ETHDenver, Devcon, ở các buổi meetup của DAO, và trở thành một nghi thức gần như bắt buộc trong cộng đồng crypto. Nó được xây trên Gnosis Chain—một sidechain của Ethereum—để giảm phí gas. Mỗi huy hiệu là một NFT ERC-721, đóng vai trò như một trang sách trong cuốn nhật ký phi tập trung của cuộc đời bạn.
Nhưng bên dưới vẻ đẹp đó là một vực thẳm. POAP không có token. Không có phí. Không có doanh thu. Và không có bất kỳ cơ chế nào để chuyển hóa “sự biết ơn” của cộng đồng thành dòng tiền duy trì đội ngũ.
Hãy nhìn vào bảng cân đối của POAP vào năm 2025:
- Chi phí: hosting, lương kỹ sư, bảo mật, vận hành.
- Doanh thu: con số 0 tròn trĩnh.
Không một doanh nghiệp nào có thể tồn tại với bảng cân đối như vậy. Một giao thức cũng vậy—trừ khi nó được bao cấp mãi mãi. Nhưng sự bao cấp không phải là một kế hoạch. Nó là một sự trì hoãn.
Công nghệ không phải câu chuyện
Công nghệ của POAP không hề thấp. Nó đã chạy ổn định 5 năm, mint hàng triệu NFT, phục vụ hàng nghìn sự kiện. Điều đó chứng minh rằng ý tưởng “bằng chứng tham dự trên chuỗi” là khả thi. Nhưng khả thi về mặt kỹ thuật không đồng nghĩa với khả thi về mặt kinh tế. Có một khoảng cách mênh mông giữa “chạy được” và “nuôi được”.
Tôi đã va vào khoảng cách đó nhiều lần. Vào mùa hè năm 2020, tôi phát hiện một lỗ hổng trong cơ chế flash swap của Uniswap v2. Tôi viết một bài phân tích kỹ thuật dài 20 trang, gửi lên GitHub, và nhận được 12 phản hồi, trong đó có cả Hayden Adams. Lỗ hổng được vá trong vòng 48 giờ.
Tôi nhận được sự tôn trọng của cộng đồng. Và không một đồng nào.
Lúc đó, tôi nghĩ đó là điều tuyệt vời nhất. Một cộng đồng mở, nơi giá trị được tạo ra và sẻ chia mà không cần tiền bạc. Nhưng nhìn lại, tôi đã thấy một lời nguyền. Sự tôn trọng không trả lương. Niềm tin không mua được server. Và một cộng đồng “biết ơn” sẽ không thể cứu bạn khi quỹ đầu tư rút lui.
POAP cũng vậy. Nó được yêu mến, được nhắc đến như một biểu tượng văn hóa của Web3—nhưng không được trả tiền. Những người hưởng lợi nhiều nhất từ POAP là các DAO và các tổ chức sự kiện. Họ dùng nó như một công cụ tiếp thị, tạo cảm giác thuộc về, thu hút sự chú ý. Nhưng gần như không ai tự hỏi: đội ngũ POAP sống bằng gì?
Câu trả lời là: họ sống bằng tiền đầu tư. Và tiền đầu tư không phải là nguồn thu vô hạn. Khi thị trường bước vào giai đoạn khắc nghiệt, khi NFT không còn là câu chuyện hấp dẫn, các quỹ siết chặt hầu bao. Một sản phẩm không có đơn vị kinh tế tích cực sẽ bị bỏ đói đến chết. Đúng như cái cách POAP vừa ra đi.
Vì sao “không có doanh thu” là bản án tử
Để hiểu vì sao “không có doanh thu” là bản án tử, ta cần nhìn vào lý thuyết về hàng hóa công cộng—public goods. Trong kinh tế học, hàng hóa công cộng có hai đặc tính: không thể loại trừ (nếu phát miễn phí, ai cũng dùng được) và không cạnh tranh (việc tôi dùng không làm bạn hết). Hệ quả là gì? Không ai có động cơ trả tiền. Ai cũng muốn free-ride.
Đây chính là vấn đề của POAP. Sản phẩm của nó là một hàng hóa công cộng thuần khiết. Người dùng được miễn phí, các nhà tổ chức được miễn phí, và nhà đầu tư thì trả tất cả. Nhưng nhà đầu tư không làm từ thiện. Họ kỳ vọng một vòng lặp: tiền bỏ vào một ngày nào đó sẽ quay lại qua giá trị mà sản phẩm tạo ra. POAP không có vòng lặp đó.
Đã có những nỗ lực giải quyết bài toán public goods trong crypto. Optimism RetroPGF là một ví dụ—một cơ chế tài trợ cho các dự án cung cấp giá trị công cộng thông qua bỏ phiếu cộng đồng. Nhưng POAP không nằm trong mạng lưới như vậy. Nó cũng không có một quỹ treasury lớn như Optimism. Nó chỉ có một đội ngũ nhỏ, một sản phẩm tử tế, và một niềm tin gần như mù quáng vào ý tưởng “mã nguồn mở sẽ tự nuôi sống mình”.
Niềm tin đó đã sai.
Tôi không phải là người theo chủ nghĩa hoài nghi vô cảm. Tôi đã dành cả sự nghiệp để xây dựng các giao thức phi tập trung. Nhưng tôi đã học được rằng kỹ thuật không thể tách rời kinh tế. Nếu một giao thức không có cách nào để tự duy trì, nó sẽ trở thành một món nợ—cho đội ngũ, cho người dùng, và cuối cùng là cho cả hệ sinh thái.
Không có gì là miễn phí trong thế giới phi tập trung—chỉ có những chi phí được giấu đi. POAP đã giấu chi phí của mình dưới tấm chăn “cộng đồng”. Và khi mùa lạnh đến, tấm chăn đó không đủ ấm.
Thị trường sẽ lấp đầy khoảng trống
Thị trường sẽ không chờ đợi. Khi POAP đóng cửa, khoảng trống mà nó để lại sẽ nhanh chóng được lấp đầy. Galxe—nền tảng đa chuỗi về chứng nhận và nhiệm vụ—đã sẵn sàng. Ethereum Attestation Service (EAS) cũng vậy, với một giao thức chứng minh tổng quát hơn. Layer3 và các nền tảng nhiệm vụ khác cũng đang nhăm nhe.
Nhưng điểm khác biệt nằm ở đâu? Không phải ở công nghệ. Galxe có token, có phần thưởng, có một mô hình kinh tế gắn với việc sử dụng. EAS thì được hỗ trợ bởi các quỹ lớn và có một cộng đồng phát triển mạnh. Còn POAP thì không có gì—ngoài một di sản.
Hãy nhìn vào thực tế: thị trường không trả tiền cho “huy hiệu kỷ niệm”. Nhưng thị trường vẫn trả tiền cho “chứng chỉ”, “thẻ thành viên”, “vé vào cửa”. Vì những thứ đó gắn với một giá trị rõ ràng: quyền lợi. Một chiếc vé concert NFT có giá trị vì người ta phải trả tiền để vào. Một huy hiệu POAP không có giá trị vì không ai phải trả gì.
Bài học đau đớn: utility NFT sẽ sống nếu nó gắn với một dòng tiền thực. Và sẽ chết nếu nó chỉ là một cái vỗ vai ảo.
Từ tro tàn ICO, một niềm tin mới
Câu chuyện của tôi và POAP gắn bó hơn tôi muốn thừa nhận. Năm 2017, tôi 26 tuổi, tham gia vào một dự án ICO tên là Aureus—một giao thức thanh toán phi tập trung hứa hẹn “xóa bỏ ngân hàng”. Tôi đã dành ba tháng để viết whitepaper và phát triển smart contract. Khi tôi kiểm tra lại, tôi phát hiện nhóm sáng lập đã âm thầm sửa mã nguồn để ưu tiên token cho chính họ.
Tôi công khai chỉ trích. Dự án sụp đổ. Và tôi mất 0.5 ETH tiết kiệm.
Từ tro tàn ICO, một niềm tin mới được tôi luyện. Tôi tin rằng mã nguồn mở, minh bạch và cộng đồng sẽ tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn. POAP là một trong những đứa con của niềm tin đó.
Năm 2022, tôi làm việc tại một giao thức về quyền riêng tư tên là Manta. Thị trường sụp đổ, 70% đồng nghiệp bị sa thải, và tôi một mình duy trì mã nguồn cho hai dự án phụ. Tôi dành sáu tháng nghiên cứu zk-SNARKs, viết một whitepaper về hệ thống danh tính không tiết lộ thông tin cá nhân. Không ai tài trợ. Tôi tự bỏ 5 BTC tiết kiệm để phát triển.
Cuối cùng, bài báo được đăng trên arXiv và thu hút sự chú ý từ Ethereum Foundation. Nhưng tôi đã học được một bài học: sự kiên trì không thay thế được nguồn lực. Nếu tôi không có khoản tiết kiệm đó, dự án sẽ chết từ lâu. POAP cũng vậy. Nó không có một “khoản tiết kiệm” nào đủ lớn để vượt qua cơn bão.
Góc nhìn phản trực giác
Và đây là góc nhìn phản trực giác: có thể POAP thành công nhất ngay trong giây phút nó chết.
Vì sao? Vì cái chết của nó phơi bày một sự thật mà cả ngành đang cố tránh né. “Miễn phí” không hề miễn phí. Một ai đó luôn trả tiền—chỉ là người trả tiền không nhận được giá trị tương xứng. Trong trường hợp của POAP, người trả tiền là đội ngũ làm việc không lương, là nhà đầu tư nhìn thấy dòng tiền cạn kiệt, và cuối cùng là niềm tin của chính người dùng khi họ thức dậy một ngày và thấy “huy hiệu kỷ niệm” của mình không còn nơi để nhìn.
Có thể POAP đáng lẽ nên thu phí từ những kẻ hưởng lợi lớn nhất: các DAO, các nhà tổ chức sự kiện. Một khoản phí nhỏ mỗi lần mint—một phần mười ETH cho Devcon?—sẽ đủ để đội ngũ sống và tiếp tục phát triển. Nhưng họ đã không làm vậy. Bởi vì họ quá coi trọng “văn hóa miễn phí” đến mức biến nó thành bản án tử.
Sự thật tàn nhẫn: thị trường không bao giờ tha thứ cho sự ngây thơ. Nếu bạn tạo ra giá trị mà không thu lại được gì, bạn không phải là nhà từ thiện. Bạn là một kẻ bị khai thác.
Vậy chúng ta rút ra điều gì?
Thứ nhất, công nghệ không tự nó đảm bảo sự sống còn. Một giao thức cần thiết kế mô hình kinh tế ngay từ ngày đầu tiên. Nếu không có dòng doanh thu rõ ràng, mọi thứ khác chỉ là trang trí.
Thứ hai, “public goods” trong crypto không thể tồn tại dựa trên lòng hảo tâm. Chúng cần những cơ chế tài trợ bền vững như RetroPGF, hoặc một mô hình kinh doanh có chọn lọc—thu phí từ những người hưởng lợi thương mại, miễn phí cho những người dùng cá nhân.
Thứ ba, đã đến lúc chúng ta ngừng nói về “community” như một lời biện minh cho việc không trả tiền cho nhau. Một cộng đồng thực sự sẽ hiểu rằng: nếu chúng ta muốn sử dụng một cây cầu, chúng ta phải trả phí cầu đường.
Tôi đã chứng kiến nhiều vòng đời của hype. ICO sụp đổ, DeFi nổi lên. NFT bùng nổ rồi tàn lụi. Bây giờ AI+Crypto đang là thủy triều mới. Nhưng quy luật không thay đổi: thứ không có mô hình kinh tế bền vững sẽ chết—dù hype có lớn đến đâu.
Câu hỏi không phải là “ai sẽ thay thế POAP”. Mà là: liệu thế hệ ứng dụng tiếp theo có đủ dũng cảm để nói với người dùng rằng “dịch vụ này có giá trị, và nó cần được trả tiền”?
Tôi tin rằng từ tro tàn POAP, một niềm tin mới sẽ được tôi luyện. Một niềm tin không còn ngây thơ, nhưng mạnh mẽ hơn. Nếu chúng ta học được cách trả tiền cho những gì ta coi trọng, thì cái chết của POAP không vô ích.
Và nếu không? Sẽ có thêm nhiều POAP nữa nằm xuống. Như những vì sao lặn lẽ trong đêm—từng mang hy vọng, rồi thành tro bụi. Nhưng để một vì sao khác lên, chúng ta cần một bầu trời khác. Một bầu trời nơi những người giữ lửa không bị bỏ lại phía sau.