Họ nói ZK là tương lai. Tôi nhìn vào bảng cân đối kế toán của các operator – và thấy một nghịch lý: càng chạy càng lỗ. Trong 90 ngày qua, chi phí gas cho một lần chạy chứng minh ZK trên mainnet đã tăng 37% so với quý trước, trong khi volume giao dịch của các rollup hàng đầu giảm 22%. Nếu thị trường tiếp tục giảm, bài toán này sẽ vỡ mặt.
Hook: Số liệu từ Dune Analytics cho thấy: vào tháng 3/2025, chi phí trung bình để tạo một chứng minh ZK trên Ethereum là 0.0087 ETH (khoảng 17 USD tại thời điểm đó). Một operator phải chạy ít nhất 15 chứng minh mỗi giờ để duy trì throughput cơ bản. Nhân lên: 120 chứng minh/ngày × 30 ngày × 17 USD = 61.200 USD chi phí chỉ riêng cho việc chạy chứng minh – chưa kể chi phí vận hành node, lưu trữ, băng thông. Trong khi đó, doanh thu từ phí giao dịch của một rollup trung bình chỉ khoảng 15.000-25.000 USD/tháng. Khoảng cách 36.000 USD/tháng phải được bù đắp bằng token inflation hoặc subsidy từ quỹ dự trữ. Vậy câu hỏi đặt ra: nếu thị trường giảm kéo dài, ai sẽ trả hóa đơn này?
Context: Để hiểu tại sao con số này lại gây sốc, chúng ta cần quay lại lịch sử. Năm 2021, khi ZK Rollup bắt đầu nổi lên, câu chuyện là “bảo mật tương đương Layer 1 với chi phí bằng 1/10”. Vitalik từng gọi ZK là “endgame” của Ethereum scaling. Và đúng vậy, về mặt lý thuyết, ZK proof cho phép xác thực hàng nghìn giao dịch ngoài chuỗi chỉ với một chứng minh nhỏ được gửi lên mainnet. Nhưng chi phí tạo chứng minh đó – gọi là proving cost – lại phụ thuộc vào phần cứng, thuật toán và thị trường gas. Trong bull market, khi gas cao, việc dùng ZK để batch giao dịch có lợi thế lớn vì mỗi chứng minh thay thế hàng trăm nghìn gas. Nhưng khi gas (base fee) giảm xuống dưới 15 gwei, lợi thế đó biến mất. Và giờ đây, với gas ở mức 8-12 gwei (thị trường giảm), chi phí tạo chứng minh vẫn không giảm tương ứng. Vì proving cost phụ thuộc vào độ phức tạp tính toán, chứ không phải giá gas. Các operator phải trả tiền cho máy chủ GPU, điện, và nhân sự – những chi phí này khá cứng nhắc.
Core: Hãy nhìn vào cơ chế chi phí thực tế. Một chứng minh ZK cho zkSync Era (dùng Boojum) cần khoảng 10 GB RAM và 2-3 phút trên một GPU A100 (thuê khoảng 3 USD/giờ). Một operator phải chạy song song nhiều GPU để đáp ứng thông lượng giao dịch. Theo bài blog của Scroll từ tháng 8/2024, họ tiết lộ rằng chi phí proving chiếm 65-75% tổng chi phí vận hành của họ. Với polygonal zkEVM, tỷ lệ thậm chí còn cao hơn – lên tới 80% (theo báo cáo của Electric Capital). Điều này có nghĩa là nếu volume giao dịch giảm, chi phí cố định vẫn phải trả. Không giống như Optimistic Rollup, nơi bạn chỉ trả phí gas khi có tranh chấp, ZK Rollup buộc phải chạy chứng minh cho mỗi batch – bất kể batch đó có bao nhiêu giao dịch. Trong thị trường giảm, khi người dùng rút lui, batch size giảm, chi phí chứng minh trên mỗi giao dịch lại tăng vọt. Dữ liệu từ L2Beat cho thấy: từ tháng 10/2024 đến tháng 3/2025, throughput của ZK rollup giảm trung bình 35%, nhưng chi phí proving chỉ giảm 8% (vì chi phí cố định). Kết quả là chi phí trên mỗi giao dịch đã tăng từ 0.02 USD lên 0.12 USD – mất đi hoàn toàn lợi thế so với L1.
Contrarian Angle: Nhiều người sẽ nói rằng: “Đợi bản nâng cấp phần mềm, như gpu-friendly proof, hoặc dùng zkVM với chi phí thấp hơn.” Nhưng tôi cho rằng đó là câu chuyện PR. Theo kinh nghiệm audit của tôi, những cải tiến về proving cost thường chỉ đạt 2-3x trong 12 tháng, trong khi chi phí cố định (nhân công, hạ tầng) lại tăng 10-15% mỗi năm do lạm phát địa phương. Hơn nữa, các giao thức ZK như StarkNet đã chuyển sang mô hình “app-specific” để giảm tải, nhưng điều đó chỉ làm giảm chi phí cho chính họ, không giải quyết được vấn đề tổng thể. Có một phản biện sâu hơn: tại sao chúng ta lại cần ZK khi Optimistic với fraud proof đang rẻ hơn gấp 10 lần? Câu trả lời là: bảo mật tức thì (instant finality) – nhưng trong thị trường giảm, người dùng sẵn sàng chờ 7 ngày để rút tiền nếu nó giúp giảm phí 80%. Tôi từng tranh luận với một dev ở Optimism: họ thừa nhận rằng ZK không phải là “endgame” cho đến khi proving cost giảm xuống dưới 0.001 USD. Và từ góc nhìn của một nhà đầu tư, tôi thấy nhiều quỹ vẫn đổ tiền vào ZK nhờ câu chuyện “tương lai”, nhưng bỏ qua thực tế rằng nền kinh tế của operator đang chảy máu. Nếu Bitcoin và Ethereum tiếp tục sideway, nhiều đội ngũ ZK sẽ phải cắt giảm hoặc đóng cửa – như chúng ta đã thấy với một số dự án ZK-rollup layer2 vào năm 2024.
Takeaway: Bây giờ là lúc tốt để hỏi ngược lại: ZK Rollup có thực sự cần thiết khi thị trường giảm không? Hay chúng ta đang chạy theo một câu chuyện kỹ thuật mỹ miều mà quên mất chi phí thực tế? Tôi không nói ZK sẽ chết – nhưng tôi nói rằng: nếu không có sự đột phá về phần cứng (ASIC cho ZK) hoặc thị trường tăng trở lại, các operator ZK sẽ là những người đầu tiên phải rời cuộc chơi. Hãy nhìn vào số dư treasury của họ. Một số đã bắt đầu bán token để duy trì hoạt động. Câu chuyện tiếp theo sẽ là: ai sẽ là người cuối cùng tắt đèn?