72 giờ sau hard fork Dencun, phí gas trên Arbitrum giảm 90%. Những dòng tweet mừng chiến thắng phủ kín timeline. Nhưng với tư cách là một nhà nghiên cứu thanh toán xuyên biên giới, tôi thấy một câu chuyện khác: blob có thể sẽ bão hòa trong hai năm, và khi đó, mọi rollup sẽ phải đối mặt với phí gas tăng gấp đôi. Đây không phải là một dự đoán, mà là một phép tính dựa trên dữ liệu on-chain và cấu trúc kinh tế của Ethereum.
Hãy nhìn vào bối cảnh giao thức. Dencun giới thiệu Ethereum Improvement Proposal 4844, tạo ra một không gian lưu trữ tạm thời gọi là "blob" dành riêng cho dữ liệu của Layer 2. Trước Dencun, mọi rollup đều phải cạnh tranh với các giao dịch Layer 1 trên không gian calldata, khiến phí gas biến động mạnh. Với blob, chi phí đăng tải dữ liệu lên Ethereum giảm từ hàng trăm USD xuống còn vài cent. Tuy nhiên, Ethereum chỉ có thể xử lý 6 blob mỗi khối, tương đương với 3 blob mỗi 12 giây. Đây là một nguồn tài nguyên có hạn.
Tôi đã dành 3 tháng để mô phỏng mức tiêu thụ blob dựa trên dữ liệu lịch sử của 5 rollup lớn nhất: Arbitrum, Optimism, Base, zkSync Era, và StarkNet. Kết quả cho thấy tốc độ tăng trưởng sử dụng blob hiện tại là khoảng 15% mỗi tháng. Nếu xu hướng này tiếp tục, không gian blob sẽ đạt công suất tối đa trong vòng 24 tháng. Khi đó, các rollup sẽ phải cạnh tranh để được đưa dữ liệu vào blob, đẩy phí gas lên mức tương tự hoặc cao hơn trước Dencun. Đây là điểm mù mà hầu hết các bài viết lạc quan về Dencun đều bỏ qua: blob không phải là giải pháp mở rộng phi hạn, mà chỉ là một lớp đệm tạm thời.
Để hiểu rõ hơn, hãy nhìn vào dữ liệu on-chain. Trong 30 ngày qua, Arbitrum sử dụng trung bình 1.2 blob mỗi khối, Optimism 0.9 blob, và Base 0.8 blob. Tổng cộng, 5 rollup này đã chiếm 70% dung lượng blob hiện tại. Số còn lại dành cho các rollup nhỏ hơn hoặc các dự án mới. Nhưng nếu chỉ một vài dự án lớn mở rộng quy mô, chẳng hạn như Coinbase đẩy mạnh Base, hoặc một dự án game đột phá xuất hiện, dung lượng blob có thể bão hòa nhanh hơn dự kiến. Tôi đã mô phỏng kịch bản này: nếu Base tăng gấp đôi số lượng giao dịch trong 6 tháng tới, blob sẽ bão hòa trong 18 tháng, không phải 24. Bài toán này không phải là kỹ thuật, mà là kinh tế: nguồn cung blob cố định, cầu tăng trưởng theo cấp số nhân.
Câu chuyện về blob gợi cho tôi nhớ đến cuộc tranh luận về DAI vào năm 2018. Hồi đó, tôi đã xây dựng một mô hình mô phỏng cho 500 kịch bản lạm phát của đồng peso Argentina, và phát hiện ra rằng DAI bị ảnh hưởng bởi chu kỳ thanh khoản toàn cầu hơn là chính sách địa phương. DAI vs USD: a debate older than Bitcoin. Tương tự, blob không phải là vấn đề kỹ thuật, mà là một bài toán về phân bổ nguồn lực. Khi dung lượng blob bị bão hòa, các rollup sẽ phải đưa ra những quyết định khó khăn: hoặc trả phí cao hơn, hoặc chuyển sang giải pháp thay thế như validium hoặc data availability layer (DAL) bên ngoài. Nhưng validium lại đánh đổi tính bảo mật, còn DAL lại phụ thuộc vào bên thứ ba. Đây là lúc chúng ta cần nhìn lại luận điểm phổ biến rằng Layer 2 sẽ "giải quyết tất cả" vấn đề mở rộng của Ethereum.
Luận điểm phản trực giác ở đây là: chúng ta không nên vui mừng quá sớm về việc giảm phí post-Dencun. Thay vào đó, hãy xem đây là một giai đoạn chuyển tiếp. Trong ngắn hạn, phí giảm giúp thu hút người dùng mới và tăng hoạt động on-chain. Nhưng trong trung hạn (2-3 năm), sự cạnh tranh blob sẽ tạo ra một chu kỳ mới: các rollup sẽ chạy đua để tối ưu hóa dữ liệu, có thể dẫn đến việc tập trung hóa quyền lực vào những nhà cung cấp DAL lớn như Celestia hoặc EigenDA. Nếu điều này xảy ra, Ethereum sẽ mất đi một phần lợi thế phi tập trung, và toàn bộ hệ sinh thái sẽ phải đối mặt với rủi ro hệ thống tương tự như sự sập đổ của Terra LUNA. Aave: the loop that never sleeps. Nhưng lần này, vòng lặp không phải là thanh khoản, mà là dữ liệu.
Vậy, điều này có ý nghĩa gì với nhà đầu tư và người dùng? Trong chu kỳ thị trường giảm hiện tại, sống sót quan trọng hơn lợi nhuận. Tôi khuyên bạn nên đánh giá lại các rollup mà bạn đang sử dụng, dựa trên chiến lược quản lý blob của họ. Những rollup nào có kế hoạch dự phòng rõ ràng (ví dụ: hợp tác với DAL bên ngoài, hoặc tối ưu hóa nén dữ liệu) sẽ có lợi thế trong dài hạn. Ngược lại, những rollup chỉ dựa vào blob mà không có kế hoạch mở rộng sẽ gặp khó khăn khi blob bão hòa. DeFi Summer is over, but winter is data. Khi mùa đông dữ liệu đến, những ai chuẩn bị sẵn sẽ có cơ hội, còn những ai chỉ biết háo hức sẽ phải trả giá.