Tuần trước, tôi đang ngồi trong một quán cà phê ở Tallinn, lướt qua bảng tin tài chính thì thấy một dòng tweet viral: ‘Lenovo – AI 60% growth, stock up 20%’. Cảm giác đầu tiên của tôi không phải là phấn khích, mà là một nỗi hoài nghi quen thuộc. Tôi đã từng chứng kiến quá nhiều dự án crypto ‘tô vẽ’ bằng từ khóa ‘AI’ để huy động vốn, và bây giờ, một gã khổng lồ phần cứng như Lenovo cũng đang làm điều tương tự. Nhưng hãy khoan, đào sâu một chút.
Bối cảnh ở đây rất quan trọng. Chúng ta đang sống trong một thị trường đi ngang, nơi mọi ‘tín hiệu kỹ thuật’ đều bị thổi phồng. Lenovo, một công ty sản xuất PC và máy chủ truyền thống, bất ngờ báo cáo doanh thu mảng ‘AI liên quan’ đạt 63,4 tỷ NDT (khoảng 8,8 tỷ USD), tăng 60% so với cùng kỳ. Lợi nhuận cổ đông tăng vọt 176%. Cổ phiếu nhảy múa 20% chỉ trong một ngày. Citi gọi đây là ‘củng cố luận điểm tăng trưởng cấu trúc do AI dẫn dắt’. Nghe có vẻ như một câu chuyện cổ tích về sự chuyển đổi kỳ diệu. Nhưng với tư cách là một người từng audit hợp đồng thông minh và chứng kiến vô số ‘pump and dump’ trong DeFi, tôi nhìn thấy một cấu trúc quen thuộc: một lớp sơn ‘AI’ được phủ lên trên một nền tảng phần cứng cũ kỹ.
Hãy cùng phân tích cốt lõi kỹ thuật. Điều đầu tiên tôi làm là đặt câu hỏi: ‘AI liên quan’ nghĩa là gì? Trong thế giới blockchain, chúng tôi ghét những định nghĩa mơ hồ kiểu này. Khi một dự án nói ‘web3’, chúng tôi muốn biết chính xác đó là Layer 1, Layer 2, hay chỉ là một cái NFT vẽ mèo. Với Lenovo, ‘AI liên quan’ có thể bao gồm mọi thứ từ một máy chủ có gắn card đồ họa NVIDIA, đến một chiếc laptop có tính năng ‘AI-powered’ như tăng tốc video call. Nếu bạn mở rộng định nghĩa đủ rộng, bất kỳ chiếc PC nào bán ra từ năm 2023 đều có thể gọi là ‘AI PC’. Và đó là vấn đề. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, khi một công ty không công bố cấu trúc doanh thu chi tiết, khả năng cao là họ đang ‘che giấu’ những con số kém hấp dẫn. Tôi đoán rằng phần lớn doanh thu ‘AI’ này đến từ AI server – về cơ bản là một cái thùng sắt chứa GPU của NVIDIA, được Lenovo lắp ráp và bán ra. Đây là ‘tích hợp cấp độ hệ thống’, hoàn toàn khác với ‘đổi mới cấp độ thuật toán’. Lợi nhuận từ việc bán GPU là rất mỏng, và Lenovo không kiểm soát được nguồn cung. Đây là một doanh nghiệp ‘bán cuốc xẻng’, không phải ‘đào vàng’.
Nhưng đây mới là phần thú vị. Tôi đã từng tham gia audit một giao thức lending DeFi, nơi mà thanh khoản ‘tăng vọt’ 500% trong một tuần. Hóa ra, đó chỉ là một nhà tạo lập thị trường bơm thanh khoản ảo để thu hút người dùng. Khi tôi kiểm tra, tôi thấy rằng phần lớn thanh khoản đó là từ một nguồn duy nhất, và rất dễ bị rút ra. Lenovo cũng vậy. Sự tăng trưởng 176% lợi nhuận có thể đến từ một hợp đồng lớn một lần, từ việc cắt giảm chi phí, hoặc từ hiệu ứng cơ sở thấp. Nếu không có dữ liệu về tỷ suất lợi nhuận gộp của từng mảng, chúng ta không thể biết liệu AI có thực sự mang lại lợi nhuận tốt hơn, hay chỉ là một cách để ‘bán chạy’ hơn hàng tồn kho. Tôi nhớ lại câu chuyện năm 2021, khi tôi tạo bộ sưu tập NFT ‘Triết gia phi tập trung’. Doanh thu bán hàng đầu tiên rất ấn tượng (10 ETH), nhưng chi phí gas, phí marketplace, và thời gian tôi bỏ ra còn cao hơn nhiều. Nếu chỉ nhìn vào doanh thu, bạn sẽ nghĩ tôi là thiên tài. Nhưng thực tế, tôi đang lỗ. Lenovo cũng có thể đang trong tình huống tương tự: doanh thu AI server tăng, nhưng chi phí GPU, chi phí R&D, và chi phí bán hàng cũng tăng theo. Một câu chuyện tăng trưởng doanh thu mà không có lợi nhuận biên là một câu chuyện thiếu nền tảng.
Bây giờ, hãy nói về góc nhìn phản trực giác. Điều mà mọi người đang bỏ qua là ‘sự phụ thuộc’ chứ không phải ‘sự độc lập’. Lenovo, với mảng AI server, đang phụ thuộc hoàn toàn vào NVIDIA. Điều này giống như một giao thức DeFi phụ thuộc vào một oracle duy nhất. Nếu oracle đó bị tấn công hoặc thay đổi chính sách, toàn bộ hệ thống sụp đổ. Trong bối cảnh căng thẳng chip Mỹ-Trung, Lenovo, một công ty toàn cầu nhưng có nguồn gốc Trung Quốc, đang đứng giữa ‘lằn ranh đỏ’. Nếu lệnh trừng phạt được thắt chặt, Lenovo có thể mất quyền truy cập vào GPU cao cấp của NVIDIA, biến mảng AI server trở nên vô dụng. Tại Tallinn, tôi đã chứng kiến nhiều dự án blockchain ‘thất bại ngoạn mục’ vì phụ thuộc vào một bên thứ ba. Họ gọi đó là ‘single point of failure’. Lenovo, với chiến lược ‘AI’ hiện tại, đang xây dựng một tòa lâu đài trên một nền móng rất mong manh. Họ không phải là ‘người chơi AI’, họ là ‘người cho thuê GPU’. Và thị trường cho thuê này rất cạnh tranh, với sự tham gia của các ‘ông lớn’ như AWS, Google Cloud, và Microsoft Azure, những người có thể tự xây dựng server với chip của chính họ.
Hãy nhìn vào một điểm mù khác: ‘hiệu ứng thay thế’. Sự tăng trưởng AI server có thể không phải là ‘bổ sung’ mà là ‘thay thế’. Khách hàng có ngân sách CNTT cố định. Nếu họ chi nhiều tiền hơn cho AI server, họ sẽ chi ít hơn cho máy chủ truyền thống. Điều này giải thích tại sao doanh thu ‘AI’ tăng 60% có thể đi kèm với doanh thu ‘non-AI’ giảm. Tổng doanh thu của Lenovo có thể chỉ tăng một chút, nhưng cấu trúc đã thay đổi. Đây là một chiến lược ‘cannibalization’ (ăn thịt đồng loại) tinh vi. Trong thế giới crypto, tôi thấy điều này rất rõ trong mùa hè DeFi 2020. Khi Uniswap ra mắt, nó ‘ăn thịt’ thanh khoản từ các sàn giao dịch tập trung nhỏ hơn. Tổng thanh khoản thị trường không tăng, chỉ là sự dịch chuyển. Lenovo cũng vậy. Họ đang chuyển từ một công ty ‘PC’ sang một công ty ‘AI server’, nhưng điều đó không có nghĩa là họ đang tạo ra giá trị mới. Họ chỉ đang ‘đi theo dòng chảy’.
Tôi muốn chia sẻ một câu chuyện cá nhân. Năm 2022, trong thị trường gấu, tôi đã dành 6 tháng để nghiên cứu ZK-rollups. Tôi đọc tài liệu của zkSync và StarkNet, và tôi phát hiện ra một cách để tối ưu hóa circuit cho ứng dụng bỏ phiếu. Tôi đã viết một báo cáo 15 trang và trình bày tại một hội thảo nhỏ ở Berlin. Chỉ có 20 người tham dự, nhưng sự nhiệt huyết của tôi đã truyền cảm hứng cho một vài bạn trẻ. Bài học tôi rút ra là: đừng bao giờ đánh giá thấp sức mạnh của ‘chuyên môn thực sự’ và ‘cộng đồng’. Lenovo, với mảng AI, đang thiếu cả hai điều này. Họ không có chuyên môn AI cốt lõi (thuật toán, mô hình), và họ không xây dựng một cộng đồng các nhà phát triển hoặc người dùng trung thành. Họ chỉ đang bán phần cứng. Đây là một chiến lược ‘ngắn hạn’, không phải ‘tầm nhìn’.
Vậy chúng ta sẽ đi về đâu? Trong một thị trường đi ngang, nơi mọi ‘tín hiệu’ đều có thể là nhiễu, điều quan trọng là phải nhìn vào ‘cấu trúc’ chứ không phải ‘con số’. Lenovo đã báo cáo một con số ấn tượng, nhưng cấu trúc đằng sau nó rất mỏng manh: phụ thuộc vào NVIDIA, thiếu minh bạch về lợi nhuận, và ‘hiệu ứng thay thế’ tiềm ẩn. Đây là một câu chuyện ‘tăng trưởng doanh thu do AI’, nhưng chưa phải là ‘tăng trưởng giá trị bền vững’. Tôi sẽ không bị cám dỗ bởi mức tăng 20% của cổ phiếu. Tôi sẽ chờ đợi báo cáo tiếp theo, nơi tôi có thể thấy liệu ‘AI server’ có thực sự mang lại lợi nhuận cao hơn, hay chỉ là một ‘cơn sốt’ khác sẽ sớm qua đi. Câu hỏi cuối cùng dành cho bạn: Liệu bạn có đang đầu tư vào một ‘quả bóng bay’ AI, hay vào một công ty có khả năng chống chịu trước mọi mùa đông crypto?